AB müşteriniz sizden parsel koordinatları, üretim tarihi ve tedarikçi belgeleri istediğinde konu yalnızca bir müşteri talebi değildir. Bu veriler, Avrupa Birliği Ormansızlaşma Tüzüğü kapsamındaki durum tespiti yükümlülüğünün temelidir. Bu EUDR uyum süreci rehberi, Türkiye’den AB pazarına ürün sunan kuruluşların süreci denetlenebilir kayıtlar ve gerçekçi operasyon adımlarıyla yönetmesine yardımcı olmak için hazırlanmıştır.
EUDR, belirli emtiaların ve bunlardan türetilen ürünlerin AB pazarına arz edilmesi, piyasada bulundurulması veya AB’den ihraç edilmesi için üç koşul getirir: Ürünün ormansızlaşmaya yol açmaması, üretildiği ülkenin yürürlükteki mevzuatına uygun olması ve gerekli durum tespiti beyanının sunulması. Düzenleme, 31 Aralık 2020 tarihinden sonra ormansızlaştırılmış arazilerden elde edilen ürünleri hedef alır.
Yükümlülüğün doğrudan muhatabı çoğu durumda AB’de yerleşik operatör veya tüccardır. Ancak Türkiye’deki üretici, ihracatçı, işleyici ve tedarikçi, bu operatörün beyan verebilmesi için gerekli kanıtları sağlamak zorundadır. Bu nedenle EUDR hazırlığı, ihracat sözleşmesinin son aşamasında doldurulacak bir form olarak değil, satın alma ve üretim planlamasının parçası olarak ele alınmalıdır.
EUDR uyum süreci rehberi: Önce kapsamı netleştirin
İlk adım, ürününüzün Tüzüğün Ek I listesinde yer alıp almadığını gümrük tarife kodu ve ürün tanımı üzerinden doğrulamaktır. EUDR kapsamındaki ana emtialar sığır, kakao, kahve, yağ palmiyesi, kauçuk, soya ve ahşaptır. Ahşap mobilya, kâğıt, kontrplak, ambalaj, bazı kauçuk ürünleri, deri ve çikolata gibi türev ürünler de ilgili kodlara bağlı olarak kapsamda bulunabilir.
Burada yalnızca ticari ürün adından hareket etmek risklidir. Aynı ürün ailesindeki iki ürün farklı tarife kodları nedeniyle farklı yükümlülüklere tabi olabilir. Özellikle ambalaj üreticileri, ahşap esaslı levha ve mobilya firmaları ile kauçuk kullanan imalatçılar, ürün reçetesi ile gümrük sınıflandırmasını birlikte incelemelidir.
Mevcut uygulama takvimine göre büyük ve orta ölçekli işletmeler için yükümlülüklerin 30 Aralık 2026 itibarıyla, mikro ve küçük işletmelerin önemli bölümü için ise 30 Haziran 2027 itibarıyla uygulanması öngörülmektedir. İşletme büyüklüğü değerlendirmesi ve istisnalar, AB kurallarındaki tanımlara göre teyit edilmelidir. Takvim yaklaşmış olsa da aceleyle eksik veri toplamak yerine ürün ve tedarikçi bazında önceliklendirme yapılması daha sağlıklı sonuç verir.
1. Tedarik zincirini işlem bazında görünür hale getirin
EUDR için tedarik zincirini genel bir tedarikçi listesiyle açıklamak yeterli değildir. Her sevkiyatın hangi hammadde veya yarı mamul partilerinden oluştuğu, bu partilerin kimden alındığı, hangi tesiste işlendiği ve nihai ürüne nasıl bağlandığı kayıt altına alınmalıdır.
Bu çalışma, özellikle karışım içeren ürünlerde önem kazanır. Bir mobilya üreticisi levha, kaplama ve masif ahşabı farklı kaynaklardan alabilir. Her bileşenin izlenebilirliği aynı seviyede değilse, nihai ürün için verilen uygunluk iddiası zayıflar. Parti numarası, kabul kaydı, üretim emri, stok hareketi ve sevkiyat belgesi arasındaki bağlantı denetimde açık biçimde gösterilebilmelidir.
2. Jeolokasyon verisini belge değil, kanıt olarak yönetin
EUDR’nin en kritik veri gerekliliklerinden biri üretim alanının jeolokasyonudur. Hammaddeyi üreten araziye ilişkin koordinatlar, üretim yerini belirlemeli; büyük parsellerde gerekli poligon bilgisi sağlanmalıdır. Sadece köy adı, ilçe bilgisi, depo adresi veya tedarikçi merkez adresi yeterli değildir.
Jeolokasyon verisinin doğruluğu kadar kaynağı da önem taşır. Koordinatın hangi tedarikçiden alındığı, hangi ürün partisiyle ilişkilendirildiği ve veri üzerinde sonradan değişiklik yapılıp yapılmadığı izlenebilmelidir. Tedarikçinin koordinat sağlaması, tek başına arazi kullanım değişikliği riskini ortadan kaldırmaz. Kuruluşun, verinin tutarlılığını ve üretim alanıyla bağını makul kontrollerle değerlendirmesi gerekir.
3. Yasallık dosyasını üretim ülkesine göre kurun
EUDR, ormansızlaşmama şartına ek olarak üretimin ilgili ülke mevzuatına uygunluğunu arar. Arazi kullanım hakkı, çevre izinleri, ormancılık kuralları, vergi yükümlülükleri, işçi hakları, insan hakları ve yerli halkların hakları bu değerlendirmenin parçası olabilir.
Her tedarik zinciri için aynı belge setini istemek pratik görünse de yeterli olmayabilir. Örneğin doğrudan orman işletmesinden tedarik edilen tomruk ile çok sayıda küçük üreticinin yer aldığı tarımsal bir zincirin kanıt yapısı farklıdır. Belgelerin geçerliliği, yetkili makam tarafından düzenlenip düzenlenmediği, ürün ve dönemle eşleşip eşleşmediği kontrol edilmelidir.
4. Risk değerlendirmesini puanlama tablosundan ibaret görmeyin
Durum tespiti, bilgi toplama, risk değerlendirmesi ve risk azaltma aşamalarından oluşur. Risk değerlendirmesinde tedarikçinin geçmiş performansı, menşe ülke veya bölge riski, karmaşık tedarik yapısı, arazi mülkiyeti uyuşmazlıkları, veri eksikliği ve ürün karıştırma olasılığı birlikte ele alınmalıdır.
AB’nin ülke kıyaslama sistemi düşük, standart veya yüksek risk sınıflandırmaları sağlayabilir. Ancak düşük risk sınıflandırması, işletmenin veriyi hiç kontrol etmemesi anlamına gelmez. Benzer şekilde sertifika sahibi bir tedarikçiyle çalışmak da otomatik EUDR uygunluğu sağlamaz. FSC veya PEFC gözetim zinciri gibi sistemler izlenebilirliği güçlendiren önemli araçlardır; fakat EUDR için istenen ürün, arazi, tarih ve yasallık bilgilerinin ayrıca doğrulanması gerekir.
5. Risk sıfır değilse azaltma tedbirini kayıt altına alın
Toplanan bilgiler sonucunda ihmal edilebilir düzeyin üzerinde risk görülürse, beyan verilmeden önce risk azaltılmalıdır. Ek belge istemek, saha doğrulaması yapmak, bağımsız denetim uygulamak, yüksek riskli kaynağı ayırmak veya tedarikçiyi değiştirmek bu kapsamda değerlendirilebilir.
Tedbirin varlığı kadar etkinliği de kanıtlanmalıdır. Örneğin eksik koordinat nedeniyle tedarikçiden yeni veri talep edilmişse, talep e-postası tek başına yeterli değildir. Gelen verinin doğrulandığı, ilgili partiye bağlandığı ve risk değerlendirmesinin güncellendiği kayıtlarla gösterilmelidir. Denetim açısından en sık görülen zafiyet, düzeltici faaliyetin yapılmış görünmesi ancak karar gerekçesinin dosyada bulunmamasıdır.
6. Durum tespiti beyanını sevkiyat kontrolüne bağlayın
AB pazarına sunumdan önce durum tespiti beyanı, AB bilgi sistemine ilgili operatör tarafından girilir. Beyanla oluşan referans numarası, ticari belgeler ve sevkiyat kayıtlarıyla ilişkilendirilmelidir. Türkiye’deki ihracatçı için kritik nokta, AB’deki müşterinin hangi bilgi setini, hangi formatta ve hangi teslim tarihine kadar istediğini yazılı olarak netleştirmektir.
Beyan sürecinin satış ekibi ile sınırlı kalması uygun değildir. Satın alma, kalite, sürdürülebilirlik, bilgi işlem, üretim planlama ve lojistik fonksiyonları arasında görev dağılımı yapılmalıdır. Bir partinin EUDR verisi tamamlanmadan sevke hazır statüsüne geçmesini engelleyen bir kontrol noktası, son dakika uygunsuzluklarını önemli ölçüde azaltır.
7. Sistemi denetime hazır tutun
EUDR kayıtları yalnızca beyan günü için değil, yetkili makamların kontrol talepleri için de düzenli tutulmalıdır. Tedarikçi sözleşmelerinde veri sağlama, güncelleme, doğrulama ve uygunsuzluk halinde bildirim hükümlerinin yer alması gerekir. Yeni tedarikçi onayı, dönemsel risk gözden geçirmesi ve parti bazlı kayıt kontrolü, sistemin sürekliliğini sağlar.
Kuruluşlar bu aşamada bağımsız değerlendirme yaklaşımından yararlanabilir. SBG’nin EUDR düzenleyici modül kapsamındaki teknik değerlendirme yaklaşımı, süreçteki veri boşluklarının, izlenebilirlik kopukluklarının ve denetim kanıtı eksiklerinin görünür hale getirilmesine destek olabilir. Ancak hiçbir doğrulama faaliyeti, operatörün kendi durum tespiti sorumluluğunu devralmaz.
EUDR hazırlığında en değerli çıktı, kalın bir belge dosyası değil; her ürün partisinin kaynağını, riskini ve alınan kararı geriye dönük açıklayabilen bir kayıt düzenidir. Bu düzeni şimdi kuran kuruluşlar, müşteri taleplerine daha hızlı yanıt verirken tedarik zincirindeki belirsizlikleri de yönetilebilir hale getirir.
